Geschiedenis 1864 - 1996

Het begin

In 1864 neemt een groep particulieren, met als stuwende kracht C.P. van Eeghen, het initiatief tot de aanleg van een rij- en wandelpark. Voor dit doel wordt er moeras en weilanden aangekocht, die deels bestemd waren voor de aanleg van een station van de Staatsspoorwegen. De architect J.D. Zocher krijgt de opdracht om een ontwerp te maken.

In 1864 wordt het eerste deel van het Nieuwe Park zoals het aanvankelijk wordt genoemd voor het publiek geopend. Twee jaar na de opening van het park wordt het beeld van de dichter Vondel geplaatst. Al snel bezigt de Amsterdammer de naam Vondelspark, wat uiteindelijk officieel Vondelpark zal worden.

In 1875 neemt de zoon van Zocher, Louis Paul, het over en hij ontwerpt het laatste deel van het park. In 1877 is het park in zijn huidige omvang (47 hectare) vrijwel voltooid. Tot op de dag van vandaag is het ontwerp van Zocher in grote lijnen gehandhaafd. In 1953 draagt de vereniging het eigendom van het park over aan de gemeente.

Engelse landschapsstijl

Het Vondelpark is ontworpen in de Engelse landschapsstijl. Met behulp van kenmerken uit deze stijl is een park gecomponeerd dat de 19e-eeuwse Amsterdammer de illusie gaf van het perfecte natuurlijke landschap. Nog steeds zoeken bezoekers de rust te midden van de chaos van de stad en wanen zij zich in de natuur. Om dit gevoel te waarborgen moet zeer zorgvuldig worden omgesprongen met de oorspronkelijke vormgeving van het park.

 
Illusie landschapsstijl (Foto: Carmen Cupido)

IJkmomenten

Voor de ontwikkeling van het park zijn drie belangrijke ijkmomenten in beeld te brengen die hieronder meer worden uitgewerkt: 1896, 1959 en 1996.

Vondelpark 1896
Kleine bosschages bepalen het beeld in 1896. Voetpaden en lanen zijn nog onverhard en lopen naadloos in elkaar over. Vanaf de Stadhouderskade tot aan de Amstelveenseweg liep een aaneengesloten slingerende beek door het park. Op markante plaatsen waren parksieraden te zien in de vorm van gebouwen, maar ook als kleinere ornamenten zoals een stenen fontein en een grote vaas. 

Het park is in 1896 voor de flanerende Amsterdammer, die komt genieten van de door watergangen, reliëf, gazons, paden en bosschages geschapen illusie van natuur en van de gevarieerde beplating, in 1901 nauwkeurig opgetekend door de landschapsarchitecten Thijsse en Heimans.

Vondelpark 1959
In 1959 is er veel veranderd. De watergang in het parkdeel bij de Stadhouderskade, in de volksmond de 'slurf' genoemd, is verdwenen.

Tot 1953 was het park in particulier beheer van de Vereniging tot aanleg van een rij- en wandelpark. Door het steeds intensievere gebruik kan de vereniging het steeds duurder wordende beheer van het park niet meer betalen. In 1953 wordt het park door de vereniging aan de gemeente Amsterdam geschonken. De gemeente besluit daarop het park te renoveren om kosten van het beheer te beperken en het park een inrichting te geven om het steeds grotere aantal bezoekers te kunnen ontvangen. Het wordt een renovatie in de geest van de wederopbouw van de jaren '50.

Vanuit een functionalistische visie op het landschap wordt door landschapsarchitect E. Mos in de inrichting van het park de nadruk gelegd op grootschaligheid, ruimtelijkheid en functionaliteit in gebruik en beheer. Het groen in het park is sterk vereenvoudigd. Het grote aantal kleine bosschages is omgevormd tot een minder groot aantal grotere bosschages. In de bosschages zijn pioniersplanten aangeplant die goed gedijen op een vochtige bodem, in plaats van de tot dan toe toegepaste sterk gevarieerde beplanting.

De padenstructuur van het park is vereenvoudigd, 'overbodige' paden zijn verwijderd en er is een onderscheid aangebracht tussen halfverharde voetpaden en verharde lanen. Ook valt op dat wandelpaden niet meer altijd op elkaar aansluiten. In deze periode is het rosarium van 1936 door het huidige rosarium vervangen. In de zestiger jaren zijn de huidige speelplaatsen aangelegd. In de jaren '80 is het openluchttheater gebouwd.

Door de meer functionele inrichting die het Vondelpark in de jaren '50 en '60 heeft gekregen, biedt het park voldoende ruimte voor de verdere groei van de bezoekersaantallen in de jaren erna. Eind jaren '60, begin jaren '70 krijgt het Vondelpark nog meer het karakter van een park waar alles kan en (bijna) alles mag.

Vondelpark 1996
In 1996 wordt het Vondelpark aangewezen als rijksmonument. De historische aanleg van het park, een aantal in het park aanwezige gebouwen en enkele andere onderdelen krijgen in mei 1996 de status van beschermd rijksmonument. Het Vondelpark is dan uitgegroeid tot een van de meest bekende stadsparken van Nederland. Met ruim 10 miljoen bezoekers per jaar wordt het park door nog meer mensen bezocht dan in de jaren '70.

Het gebruik van het park is veranderd en geïntensiveerd. Het steeds grotere aantal bezoekers van het park is de directe aanleiding voor de beheerproblematiek die het park nu kent. Het sterk toegenomen aantal bezoekers leidt tot een grotere vervuiling van het park en een sterkere slijtage van paden en groen. Bezoekers gebruiken de gazons die zijn aangelegd om op een fraaie zomerdag in alle rust te verpozen nu als sportveld. Veel meer fietsers kiezen ervoor om, op weg van de woonwijken in Amsterdam West of Zuid naar het centrum van de stad en omgekeerd, door het park te fietsen.

In 1999 is begonnen met de grootschalige renovatie waardoor het park gaat voldoen aan eisen van duurzaamheid en intensief gebruik zonder aantasting van de Engelse landschapsstijl. Zie ook Renovatie Vondelpark 1999 - 2009.